کد خبر: ۴۴۸۰
تاریخ انتشار: ۲۶ مهر ۱۳۹۶ - ۲۱:۵۱
یادداشت:
در دهه اخیر و با افزایش سطح کشت صیفی جات به خصوص هندوانه در منطقه ممسنی و رستم، کشاورزان به صورت نگران کننده ای از کودهای شیمیایی و آفت کش ها استفاده کرده که نابودی تنوع زیستی حشره های مفید، موجودات زنده و مفید و باکتری های مفید خاک بوده است/هر چند فرسایش خاک در دشمن زیاری بواسطه استفاده از مناطق بسیار شیب دار بر میزان فرسایش افزوده است اما کشاورزی در مناطقی از جاوید و پشتکوه رستم نیز چنین وضعیتی را دارد.
"خبر نورآباد"  یادداشت:مجموعه منابع انرژی، آب، خاک و هوا به همراه موجودهای زنده مانند گیاهان، جانوران و انسان ها که پیوسته دارای ارتباط بوده و برای زندگی و ادامه بقاء و حیات خود به همدیگر نیاز دارند، محیط زیست نامیده می شود. البته «محیط زیست»  با «طبیعت» معنی متفاوتی دارد چون که کلمه طبیعت عوامل غیرزیستی را هم دربر دارد.
قبل از وارد شدن به موضوع اصلی بحث باید عنوان شود که برای نگهداری و تثبیت عوامل حاضر در این تعریف، نیازمند وجود تعادل بین عوامل یاد شده هستیم چون تغییر پیدا کردن و یا قطع زنجیره همبستگی طبیعی آن ها باعث برهم خوردن تعادل زیست محیطی شده و در نهایت با ادامه روند این نامتعادلی، تخریب و نابودی محیط زیست را شاهد خواهیم بود. زمان زیادی است که با چالش زیست محیطی روبرو هستیم . چالش هایی مانند آلودگی هوا، خاک و آب که بر اثر دلایلی چون افزایش مصرف گرایی، گسترش شهرنشینی، توسعه اقتصادی و به عبارتی جدی نگرفتن نگهداری از محیط زیست بوجود آمده است. هنوز هم به تشکل ها و انجمن های حمایت از محیط زیست به چشم تشکل های فانتزی نگاه می شود. از بین رفتن جنگل ها، مراتع، تالاب ها، خشک شدن رودخانه ها و چشمه ها شرایط را برای زندگی کردن موجودات زنده و انسانها سخت کرده است و روی هم رفته روند تخریب محیط زیست در سالهای اخیر شکل صعودی داشته است. آلوده شدن آب و خاک به مواد آسیب زای شیمیایی، منشاء بسیاری از بیماری های در حال افزایش جوامع بشری بوده که این یک مورد علامت خوب نبودن حال زمین است. گم شدن یک باره انواع گونه های حشره، آبزی، پرنده و حیوانات وحشی گویای رفتارهای غیراصولی انسانها با محیط زیست بوده است.
از طرفی شرایط موجود در محیط زیست ممسنی و رستم نشانگر وضعیت اسفناک محیط زیست در حال حاضر می باشد و در آینده نزدیک نیز به خاطر نخست: ضعف نهادهای اجرایی به دلایلی چون کمبود امکانات و نیروی انسانی، دوم: ضعف آموزش به افراد جامعه در جهت اولویت قائل شدن برای برخورد احترام آمیز با محیط زیست از طرف نهاد هایی چون آموزش و پرورش، دانشگاه ها و دیگر سازمان های مربوط، سوم: ضعف قوانین مربوط به این حوزه که کار تفسیر را در شرایط فعلی سخت می کند و چهارم رویکرد و رفتارهای ضد محیط زیستی از جانب مردم که همه این سه عنصر دولت، قانونگذار و مردم عاملی برای تخریب محیط زیست شده است.
حال در این نوشتار چند موضوع خاک، آب، جنگل و مرتع را ممسنی و رستم را به صورت تیتر و خلاصه بررسی می کنیم.
1- خاک: خاک به عنوان اساسی ترین ابزار کشاورزی و پایه تأمین غذای انسان ها و سایر موجودات زنده بخصوص دام های اهلی، دارای جایگاه ویژه ای می باشد. سالها طول خواهد کشید که سنگ ها تحت تاثیر عوامل فیزیکی قرار گرفته و با مخلوط شدن با مواد آلی، خاک را بوجود آید. بنا به اهمیت موضوع دو مورد از روش های تخریبی خاک را مورد بررسی قرار می دهیم.
الف-آلوده کردن خاک  ب-فرسایش خاک
با افزایش سطح کشاورزی به واسطه افزایش میزان مکانیزه شدن کشاورزی و استفاده بی رویه از زمین های کشاورزی برای کسب بیشتر محصول، فشار زیادی روی خاک صورت می گیرد که استفاده بی رویه از کودهای شیمیایی و آفت کش ها بدون در نظر گرفتن نیاز خاک به عنصر مورد نیاز برای تقویت خاک، شرایط بسیار اسفناکی را رقم زده است. از سوی دیگر در دهه اخیر و با افزایش سطح کشت صیفی جات به خصوص هندوانه در منطقه ممسنی و رستم، کشاورزان به صورت نگران کننده ای از کودهای شیمیایی و آفت کش ها استفاده کرده که نابودی تنوع زیستی حشره های مفید، موجودات زنده و مفید و باکتری های مفید خاک بوده است. در کنار این دو مورد به کار بردن نایلونهای پلاستیکی در خاک کشاورزی بر آلودگی این خاک ها افزوده است. نتیجه چنین رفتاری با خاک های کشاورزی دستاوردهای بدی داشته است و در آینده نیز بر شدت آنها افزوده خواهد شد. افزایش سالانه میزان مبتلا شدن به سرطان های مرتبط با محصولات کشاورزی دریافت کننده سموم و کود شیمیایی، آلوده کردن آب های زیر زمینی و چشمه سارها و رودخانه ها ( افزایش انواع جلبک و تغییر بافت خاک در این مسیرها)،  از بین رفتن درصد بسیار زیادی از گونه های حشرات و حتی زنبورهای عسل، تنها گوشه کوچکی از تخریب محیط زیست به واسطه آلوده شدن خاک ها بوده است. وجود کشاورزی و زراعت ، دامداری های گوناگون در اطراف منابع آب آشامیدنی راه نفوذ عوامل آلوده کننده آب های اشامیدنی در ممسنی و رستم می باشد. در زمان کشت برنج که کشاورزان مناطق جاوید، رستم، دشمن زیاری از آب جاری استفاده می کنند، در نتیجه استفاده از کودها و سموم آفت کش، راه ورود این آلاینده ها به آب جاری تسهیل شده و امکان انتقال آلودگی شیمیایی از خاک به آب مهیا می شود.
ب- فرسایش خاک
در این نوع تخریب، به تدریج و یا ناگهانی مانند سیلابها، مواد آلی و معدنی خاک از بین می رود. هر چند فرسایش خاک در دشمن زیاری بواسطه استفاده از مناطق بسیار شیب دار بر میزان فرسایش افزوده است اما کشاورزی در مناطقی از جاوید و پشتکوه رستم نیز چنین وضعیتی را دارد. البته نوع فرسایش برگشت ناپذیر خاک در بخش ماهور مایه تأسف است. نکته ای که در دل این ماجرا مورد توجه است بحث مورد غفلت واقع شده آبخیزداری و آبخوان داری بوده که در کنار ممانعت از فرسایش خاک باعث افزایش ذخیره آب زیر زمینی می شود. هم چنین آتش زدن بقایای محصولاتی مانند گندم ذرت و برنج در نابودی لایه مفید خاک که زیستگاه های حشره ها، کرم ها و میکروب های مفید خاک است نیز بسیار درخور توجه است.
البته در كنار تخريب ها و فرسايش هاي فراواني كه بواسطه كشاورزي غلط و اشتباه روي خاك صورت مي گيرد، مواردي چون:
 1-افزايش جمعيت، افزايش زباله توليدي را در پی داشته است. دفن غيراصولي و از بين بردن نامناسب زباله ها در اطراف شهرها باعث ايجاد مشكلات بهداشتي و زيستي شده كه اين موارد به وضوح در اطراف باباميدان، چم گل، زیردو، دهنو، جنجان (كه در مسير رودخانه فهليان سوزانده و پهن شده است) به چشم می خورد. 2- تخريب بافت خاك در اثر افزايش مواد شوينده و پاك كننده خانگي كه متاسفانه اين پاك كننده ها تسهيل كننده ورود انواع ميكروب ها به آبهاي زير زميني شده اند 3- ريخته شدن فضولات انساني به صورت پنهاني در مزارع صيفي جاتي چون هندوانه ، هم گوشه ديگري از عوامل مخرب خاك به شمار مي آيند. آلودگی میکروبی و انگلی خاک از دیگر خطرهای این رفتار به شمار می رود.
2- آلودگي منابع آب: گذشته از بحث كاهش منابع آب و نزديك شدن به بحران آب در ممسني و رستم، آلودگي منابع آب هاي جاري و زير زميني بحث قابل توجهي به شمار مي آيد و جنبه حياتي دارد. ورود انواع سموم كشاورزي و كودهاي شيميايي از طريق زمين هاي كشاورزي و ورود آن به آبهاي جاري منطقه مانند رودخانه فهليان، سرآب سياه، چشمه گجستان و ديگر منابع آب جاري در منطقه عملا راه براي ورود اين گونه آلودگي ها باز مي کند كه افزايش ميزان جلبك ها، كاهش انواع آبزيان، از بين رفتن تدريجي تنوع زيستي اطراف اين جريان هاي آبي و آلودگي بستر آنها گوشه كوچكي از به هم خوردن زیست در اين اكوسيستم ها مي باشد.
نكته قابل تأمل اين كه نزديك بودن بسياري از منابع آب آشاميدني روستايي به زمين هاي كشاورزي، زمينه ورود آلاينده هاي كشاورزي را مهيا كرده كه بررسي اين موضوع به لحاظ بهداشتي و زيست محيطي بسيار مهم است.
3- تخريب جنگل: عمده ترين درخت پوشش جنگلي ارتفاعات ممسني و رستم بلوط است كه سالهاست مورد شقاوت و بدرفتاري قرار گرفته و سوختن و خشك شدن آن متاسفانه به يك امر عادي تبديل شده است. بر هم زده شدن تنوع زيستي اين جنگل ها باعث شده تا آفت هاي اين درخت افزايش يافته و نابودي تدريجي آنها را رقم بزنند. قوانين فسيل شده موجود  در باب جنگلداری و منابع طبیعی تا كنون نتوانسته است جلوي سودجويان تجارت چوب و زغال را بگيرد و از سوي ديگر آتش سوزي هاي عمدي اين جنگل ها كه گاهي نيز براي تسهيل تصرف اراضي آن صورت مي گيرد نيز بي تأثير نبوده است. همچنین سالها پيش شاهد بوديم با عبور مسير خط انتقال گاز از شهرستان رستم، درختان چند صد ساله بر زمين افتاده و جز خاكي زير و رو شده چيزي عايد طبيعت و محيط زيست نشد. اين گونه عمليات در منطقه جاويد و بوان براي راهسازي، نيز نابودي پوشش جنگلي بلوط و ديگر درختان را در نظرها عادي كرد.
4-مراتع: مراتع به عنوان يكي از آثار زيباي طبيعت همواره كمتر مورد التفات قرار گرفته و ديد عموم مردم از آن جنبه مصرفي داشته و داشتن ديدگاه احياء و حفاظت از آن يك طرح و ايده نادر به شمار مي رود. وجود مراتع وسيع و غني براي ممسني و رستم يك غنيمت بوده كه در اين بين چالش هايي را نيز دارد:
1-غالب شدن گونه هاي گياهي مضر در مراتع كه نه تنها مورد پسند دام براي چرا نیست بلكه پس از خشك شدن مستعد آتش سوزي بوده که از جمله زبانه زدن آتش ها در مراتع ممسنی و رستم وجود این گونه های مرتعی غیر قابل استفاده می باشد كه در اين مورد مي توان با تقويت گونه هاي مرتعي و پراكندن بذر گياهان مرتعي مرغوب و مناسب با اين معضل مبارزه كرد.
2-معارضين و مدعيان دامداري كه سالهاست دامداري را رها كرده و تنها مدعي مالكيت آن مي باشند.
3-آتش سوزي هاي عمدي كه سطح وسيعي از مراتع را نابود كرده است.
4-مورد توجه نبودن مديريت چراي دام و رعايت نشدن الگوي چراي دام
همه این مواردی را که خلاصه وار به آن در باب شرایط زیست محیطی آب، خاک و مرتع و جنگل مورد طرح واقع شد در یک نکته کلیدی مشترک بوده و آن نبود راه ورود دانش و صاحبان دانش به عرصه حفظ محیط زیست می باشد و این در یک یا دو نهاد دولتی خلاصه نمی شود. برایند ورود دانش برای نجات محیط زیست از محیط آموزش تا نهادهای قانونگذار و از تصمیم گیرندگان و برنامه ریزان کلان کشوری تا افزایش آگاهی مردم به حفظ محیط زیست، این خواهد بود که محیطی که انسانها به همراه همه موجودات زنده در آن زیست می کنند، سالم و پاک شود. دانش تضمین کننده اخذ تصمیم درست خواهد بود.
 اين كه «چه بايد كرد» را بايد از مسئولين اداره هاي محيط زيست، بهداشت و درمان، منابع طبيعي، جهاد كشاورزي، منابع آب و.. جويا شد و از كارشناسان واحدهاي مربوط برنامه و طرح خواست. به عنوان نمونه مي توان از اداره های منابع طبيعي ممسني و رستم سئوال كرد كه ميزان عملكرد اين اداره در موضوع آبخيزداري و احياي آبخوان داري چه مقدار بوده است و چه برنامه اي براي آن در آینده داريد؟ از همين اداره بايد سئوال كرد كه چه طرح و برنامه اي براي نجات درختان بلوط داشته ايد؟ از چند تیم تحقیقاتی برای نجات بلوط ها دعوت کرده اید؟ چه مقدار بودجه برای این کار از مسئولین استانی و کشوری درخواست کرده اید؟ از اداره جهاد كشاورزي پيرامون چرايي كشت صيفي جاتي كه تاراج كننده آب و خاك و جيب كشاورز بوده سئوال كرد و براي اجراي الگوي كشت مناسب برای ممسنی و رستم آيا برنامه قابل اجرايي مطرح شده است يا خير؟
از ميزان كنترل آلاينده هاي آب آشاميدني و قابل شرب شهري و روستايي از اداره هاي بهداشت و درمان ممسني و رستم بايد جويا شد و اين كه آيا ميزان نيترات و فسفات آب هاي شرب كنترل مي شود؟ از اداره محيط زيست بايد جويا شد كه ميزان ورودشان به بحث آتش سوزي مزارع چقدر بوده است و چقدر در مورد كاهش تنوع زيستي آموزش همگاني ارائه كرده ايد؟
حرف و سئوال زياد است اما در قسمت «چه بايد كرد» اين نوشتار بايد عنوان كرد كه عوامل مهم در پيشبرد اهداف زيست محيطي به مسائل فرهنگي و اخلاقي جامعه  برمي گردد و به همان اندازه كه دولت و مجلس در اين مهم نقش دارند، فرهنگ برخورد و رفتار مردم نيز در حفاظت از محيط زيست موثر است. همیشه دردآورترین صحنه ها برای دوستداران محیط زیست و طبیعت، مشاهده شاخه های شکسته و یا سوخته درختان پس از ورود مردم به مراتع و جنگل ها در ایام نوروز بوده است.
 در ادامه اين بحث به بحران آب و كاهش تنوع زيستي خواهيم پرداخت.

فرزاد نظری
مطالب مرتبط
نسخه چاپی
ارسال به دوستان
نظرشما
نام:
ایمیل:
با وارد کردن ایمیل، انتشار یا عدم انتشار این نظر به صورت خودکار اطلاع داده خواهد شد.
* نظر: